Ĉi tiu retejo estas farita legante arkivojn: esperantajn revuojn ekde 1903, bultenojn de la Federacio, historian gazetaron, kongresajn librojn. La arkivoj donas multon, sed ili havas limon: ili konservas kio estis publikigita, ne kio estas memorata.
Jen la honesta listo de tio, kion ni ne sukcesis eltrovi. Preskaŭ ĉio estas aferoj kiujn arkivo ne povas respondi kaj homo el Ĉeste jes: nomo, foto en tirkesto, tio kion rakontis avo.
Se vi scias ion pri iu ajn el ĉi tiuj punktoj, skribu al raul.salinas@uv.es. Ne necesas kompleta respondo nek certeco: malbone memorata spuro estas pli bona ol truo. (Ĉi tiu retejo ne estas oficiala; se vi serĉas la esperantistan grupon de la vilaĝo, ĝi estas Lum Radio, kaj ĝiaj datumoj estas ĉi tie.)
Ĉi tie estis du pliaj demandoj —kiu estis Enrique Arnau kaj kial Walter Máñez nomiĝis Walter—, kaj ambaŭ finfine respondis homoj, ne arkivoj.
Homoj
La «Sinjoro Tarín» de la naŭdekaj jaroj
La kronikoj de la naŭdekaj mencias «s-ron Tarín» kiel la homon kiu revigligis la esperantistan grupon post malforta periodo, sed neniu donas lian antaŭnomon.
Ni havas du kandidatojn kaj neniun pruvon: Raimundo Tarín García, urbestro en tiuj jaroj, kaj José Julio Andrés Tarín, esperantisto de la vilaĝo omaĝita en 2024 pro sia longa agado. Povas esti iu el la du, aŭ tria.
Dokumentoj kiuj ne aperas
La revuo de la grupo mem
La historiisto José Vicente Castillo mencias ke la esperantista grupo de Ĉeste havis propran revuon. Ĝi estus, senkompare, la plej bona fonto pri ĉio ĉi: verkita en la vilaĝo, pri la vilaĝo, jaron post jaro.
Ĝi aperas nenie: nek en la biblioteko de la Federacio, nek en la katalogoj de esperantaj publikaĵoj, nek en la gazetarkivoj. Ni ne scias kiel ĝi nomiĝis, kiom da numeroj aperis nek en kiuj jaroj.
Se iu konservas eĉ unu ekzempleron, tio estas la plej grava trovo kiu povas okazi al ĉi tiu retejo.
La Regularo de 1935
Ni konas la Regularon de la Kultura Esperantista Ateneo «Lumradio» (Ĉeste, presita en Valencio de la Presejo de José Olmos) per fotografaĵo en kiu la lasta cifero de la dato ne legiĝas klare. Ni datigis ĝin je 1935, sed povus esti alia jaro.
Ĝi estas la dokumento kiu fiksas la formalan nomon de la grupo dum la Respubliko. Tre utilus al ni la broŝuro mem, aŭ pli bona foto de la kovrilo.
La dek blankaj jaroj: 1939-1949
Inter la fino de la Enlanda Milito kaj la laŭleĝa reorganizo de la hispanaj esperantistoj en 1949 estas jardeko preskaŭ sen novaĵoj pri Ĉeste. Ĝi estas la plej granda truo de la tuta kronologio.
Pri la unua linio de tiu truo ni jam scias ion, kaj ne per esperantista arkivo: la memoroj de la veterinaro Vicente Tarín Tarín, eldonitaj en 2026, diras ke je la fino de la milito oni forigis Esperanton kaj deprenis la ŝtonplaton de la Zamenhof-strato. Restas nekonata la cetero: ĉu la grupo tute dissolviĝis, ĉu ĝi plu kunvenis private, kiu donis tiun ordonon, kaj ĉu estis represaliaj agoj kontraŭ ĝiaj membroj pro esti esperantistoj. Iu ajn familia memoro pri tiuj jaroj valoras pli ol tio kion ni havas.
Ĉu la «don Vicente Tarín» de 1964 estas la veterinaro?
En 1964, ĵurnalisto de la Hoja del lunes de Burgos verkis sian raportaĵon pri Ĉeste post paroli kun «don Vicente Tarín», kiu rakontis al li la historion de la grupo. Vicente Tarín aperas ankaŭ inter la donacantoj kiuj subtenis la bultenon de la Federacio en la kvindekaj jaroj.
La komunuma veterinaro de la vilaĝo nomiĝis Vicente Tarín Tarín kaj la titolo «don» kongruas kun li, sed Tarín estas tre abunda familinomo en Ĉeste kaj ni havas neniun pruvon. Se iu memoras al kiu Vicente Tarín la ĵurnalistoj iris demandi pri Esperanto, tio solvas la dubon.
La dosiero de la militista proceso kontraŭ Máñez
Pri la proceso ni jam scias la esencon: militista tribunalo en Chiva, la 19-a de junio 1939, mortpuno ŝanĝita al tridek jaroj kaj kvar jaroj en San Miguel de los Reyes. Tion diras la registro de la Fundación Pablo Iglesias, kiu sendas al la sumario 5.319/Valencia de la Ĝenerala kaj Historia Arkivo de la Defendo.
Ni ne legis ĝin, sed la historiisto José Vicente Castillo jes, kaj en Una estrella verde en las trincheras (2022) li transskribas parton de la verdikto kaj nomas tiujn kiuj subskribis la garantiojn. Per tio, la demando de 1977 —ĉu savis lin la esperantistoj— ricevas duonan respondon: la aranĝon starigis du esperantistoj, sed la subskribojn metis la loka frankisma aparato.
Kio plu mankas estas la dosiero mem. Castillo citas fragmentojn, ne reproduktas ĝin, kaj estas aferoj kiuj troviĝas nur tie: la kompletaj akuzoj, la ekzaktaj datoj —la liaj kaj tiuj de la Fundación Pablo Iglesias ne kongruas— kaj ĉu la petskribo vere atingis la manojn de Franco. Se iu el la familio, el la vilaĝo aŭ el la militistaj arkivoj povas konsulti ĝin, tio ankoraŭ ŝanĝas aferojn.
La raportaĵo de Qué de la 29-a de marto 2007
La bulteno de la Madrida Esperanto-Liceo recenzis, en majo 2007, ke la senpaga ĵurnalo Qué publikigis en sia valencia eldono de la 29-a de marto «ampleksan raporton pri la Esperanto-Grupo de Cheste». Ĝi eĉ donis la ligilon al la PDF de tiu numero.
La ligilo jam kondukas nenien, la retarkivo ankaŭ ne havas ĝin, kaj Qué ĉesis aperi. Ni neniam vidis tiun raportaĵon. Se iu konservis la ĵurnalon —ĝi estis senpaga, el tiuj kiujn oni disdonis surstrate— aŭ havas la eltondaĵon, tiu peco mankas al ni.
Fotoj kiujn ni serĉas
- La du tabuloj de la strato Doktoro Zamenhof. Ni havas foton el 2001 sur kiu videblas unu el ili, sed ĝi estas tiel malgranda ke la teksto ne legiĝas kaj ni ne scias ĉu temas pri tiu de 1931 aŭ tiu de 1959. Ĉio montras al tiu de 1959 —la poemo de 1960 priskribas «belan marmorornamon», kaj nun ni scias ke tiun de 1931 oni deprenis en la postmilito—, sed nuntempa foto, farita de proksime, solvus la dubon tuj.
- Iu ajn foto antaŭ 2017: klasoj, ekskursoj, aranĝoj, la ejo de la grupo, afiŝoj. Nia fotomaterialo praktike komenciĝas kiam la grupo malfermis sian Fejsbuk-paĝon, kaj tio lasas ekstere tutan jarcenton.
- Portretojn de la homoj cititaj en ĉi tiuj paĝoj, komencante per la kvar virinoj kiuj konsistigis la estraron de la Esperantista Centro en 1932.
Kaj peto kiu utilas preter ĉi tiu retejo: ni kontrolis ke en Vikimedia Komunejo ne estas eĉ unu bildo de la stratoj nek de la esperantaj tabuloj de Ĉeste. Ja estas tiuj de Madrido, Zaragozo, Taragono, Vigo, La Laguna, Sabadelo kaj la urbo Valencio. Se iu fotas la tri stratojn kaj la du tabulojn kaj alŝutas ilin al Komunejo kun libera permesilo, ili restas disponeblaj por kiu ajn skribas pri tio en kiu ajn lingvo — kaj tiel korektiĝas okulfrapa manko: la vilaĝo kun la plej granda esperantista tradicio de Hispanio ne aperas en la monda katalogo de esperantaj lokoj.
Kaj se io estas malĝusta
Ĉi tiun retejon verkis homoj el ekster Ĉeste legante paperojn. Verŝajne estas eraroj: ŝanĝita familinomo, misslegita dato, foto atribuita al Ĉeste kiu fakte estas de alia loko (tio jam okazis al ni unufoje kaj ni korektis ĝin la saman tagon).
Estas tri pliaj aferoj pri kiuj ni dankus helpon:
- Kontroli la Esperanton. La tuta retejo estas en la hispana kaj en Esperanto, sed la esperantan version reviziis neniu denaska parolanto.
- La fotoj de la grupo Lum Radio. Ni uzas ilin kun kredito kaj forigas ilin tuj je la unua peto, sed ni preferus havi eksplicitan permeson.
- Kio mankas. Se vi konas aranĝon, homon aŭ dokumenton kiu ne estas ĉi tie, rakontu ĝin al ni.
Kiel peti korekton aŭ la forigon de enhavo: Avizoj kaj kreditoj.