Ĉi tiu paĝo rakontas la historion seninterrompe. Se vi preferas la indekson —ĉiu artikolo de la retejo laŭ sia jaro, de 1907 ĝis hodiaŭ—, ĝi estas en Kronologio.

Ĉeste konservas unu el la plej apartaj esperantistaj tradicioj de Hispanio. Kiam la Hispana Esperanto-Federacio elektis la vilaĝon kiel sidejon de sia 82-a kongreso en 2024, ĝi tion pravigis jene: Ĉeste «historie havis unu el la plej grandaj proporcioj de parolantoj de la internacia lingvo rilate al la loĝantaro».

La originoj (1907-1909)

Esperanto atingis Ĉeste pere de Francisco Máñez Sánchez (Ĉeste, 1888 – Zaragozo, 1969), memlerninta terkulturisto kiu ĉirkaŭ 1907-1908, nur 19- aŭ 20-jara, lernis la lingvon memstare per la Curso práctico de Esperanto de R. Duyos kaj V. Inglada (eldonejo José Espasa) — la libro kiun li mem nomis en la intervjuo de 1964. Por altiri la atenton de la najbaroj li portis sian korespondadon kun eksterlandaj esperantistoj al la ĉefa kafejo de la vilaĝo, kaj ekrevis ke la tuta Ĉeste parolu la internacian lingvon.

Tiu komenco ne okazis en facilaj cirkonstancoj, kaj li mem rakontis ĝin en artikolo de 1958: lia patro kripliĝis, lia patrino freneziĝis, dekjara li forlasis la lernejon por labori en la kamparo kaj en 1908, la jaro en kiu mortis lia patro, li restis kiel kapo de la familio — kaj komencis lerni Esperanton. La kompleta teksto, ĉi tie.

La 5-a Universala Kongreso okazis en Barcelono en 1909, kun postkongreso en Valencio, al kiu Máñez ĉeestis kun kelkaj najbaroj; laŭ la kroniko de Antonio Marco Botella, ili revenis de tie kaj decidis sen plu atendi fondi la grupon. Ĉirkaŭ 1908-1909 —la fontoj ŝanceliĝas inter ambaŭ jaroj— naskiĝas la loka esperantista grupo Lum Radio («radio de lumo»), kiu ankoraŭ hodiaŭ aktivas.

Kion la epokaj fontoj ne diras

Indas esti honestaj pri la komenco de ĉi tiu historio. Ni traserĉis la 116 konservitajn numerojn de La Suno Hispana (1903-1927), la revuo de la hispanaj esperantistoj eldonata en Valencio, kaj en la numeroj antaŭ 1921 Ĉeste ne aperas eĉ unufoje. La unua dokumenta mencio de la vilaĝo kaj de Máñez en la esperantista gazetaro estas de 1921, en Hispana Esperantisto: la kroniko de internacia renkontiĝo okazinta en Zaragozo, kie Máñez salutas «je la nomo de Valencia Federacio kaj samideanoj de Cheste».

Tio ne malpruvas la fondon de la grupo ĉirkaŭ 1908-1909 —vilaĝa rondo povas funkcii jarojn sen aperi en la revuoj—, sed indas scii de kie venas ĉiu dato: 1907-1909 devenas el postaj kronikoj kaj biografioj, dum tio kio estas dokumentita en epoka gazetaro komenciĝas en 1921.

Estas krome nuanco kiun Máñez mem enkondukis kaj kiun la postaj rakontoj forviŝis: tiu unua klubo ne estis kontinua. En sia artikolo de 1958 li skribas ke la nombro de lernantoj kreskis «kaj, rezulte de tio, nova Esperanto-klubo naskiĝis. Sed en la jaro 1914-a eksplodis la tiel nomata eŭropa milito, kiu tiun mian laboron ruinigis». Nur post la milito, «kun novaj lernantoj» kaj «novaj pioniroj», oni atingas la Ĉeste de la dudekaj jaroj. Tio estas: starto ĉirkaŭ 1909, halto pro la Unua Mondmilito kaj dua starto en la dudekaj jaroj, ĉi-foje jam kun pli da instruantoj.

Unika kazo en la mondo (1914-1936)

  • 1914 — En Valencio fondiĝas la Levantena Esperantista Federacio, al kiu aliĝas la grupo Lum Radio de Ĉeste kune kun asocioj el Castellón, Valencio, Alicante, Murcio kaj Albacete. Máñez disvastigas Esperanton ankaŭ en najbaraj vilaĝoj kiel Chiva.
  • 1917 — Je la morto de Zamenhof (aprilo), la valenciaj esperantistaj societoj —«Valencia», «Antaŭen» kaj la «Lum Radio» de Ĉeste— okazigas memorajn aktojn. La papermanko de la Unua Mondmilito frapas la movadon kaj malaperas La Suno Hispana, revuo multe legata en Ĉeste.
  • 14-a de decembro 1914 — Ĵurnalo de Murcio, komentante la bultenon de la Levantena Federacio, ĝojas ke «malgraŭ la kruela milito Esperanto vivas kaj progresas ĉie kiel en Valencio, en Carcagente, en Ĉeste, en Chiva»: ĝi estas la plej malnova mencio de la vilaĝo kiun ni trovis.
  • 27-a de februaro 1920 — El Pueblo publikigas la aŭstran peton pri gastigado, alveninta skribita en Esperanto, kaj donas kiel kontaktadreson por la tuta provinco la «Grupo pro-infanoj, strato San Francisco, 2, Ĉeste»: Valencio ankoraŭ ne havis komisionon.
  • 1920-1922 — La hispanaj esperantistoj, kunordigitaj de la societo «Frateco» en Zaragozo, organizas la akcepton de la aŭstraj infanoj el Graz, malsataj post la milito (alvenintaj ekde la 10-a de oktobro 1920; reveno la 21-an de julio 1922; 29 restis en Hispanio). La ciferoj dancas inter 326 kaj 330 laŭ la fonto, disaj tra dek unu provincoj: tiuj kiuj gastigis ilin estis ĉirkaŭ tricent ordinaraj familioj, plejparte en Katalunio, ne esperantistoj. Máñez, «eble la plej obstina» antaŭenpuŝanto, estas inter la reprezentantoj de la patronaro kaj gastigis en sia propra hejmo la infanon Walter Klismann.
  • 1924 — La revuo de la Federacio anoncas ke la Urbodomo de Ĉeste mem proponis gastigi la unuan regionan esperantistan kongreson.
  • 19-an de oktobro 1924 — Ĉeste gastigas la kongreson de la Levantena Esperantista Federacio. La urbestro Vicente Navarro akceptas la kongresanojn —alvenintajn per trajno el Valencio—; prezidas Andrés Piñó, ĉeestas la prezidanto de la Federacio, Jordana de Pozas, kaj Máñez mem reprezentas la lokan grupon. Okazis laborkunsido en lernejo, bankedo kaj teatra prezento en la teatro Liceo kun la vilaĝa koruso.
  • 1923 — Máñez aperas inter la valenciaj esperantistoj kiuj organizas en Valencio la Unuan Iberian Kongreson, kies honora prezidanto estis Alfonso la 13-a kaj pri kiu ankoraŭ konserviĝas memorplako en la Kolegio de la Piaraj Lernejoj.
  • 1927 — La kroniko de la valencia esperantismo registras neordinaran scenon: en Ĉeste aperis junulo kiu parolis Esperanton kaj loĝis en groto, sur monto je ĉirkaŭ du kilometroj de la vilaĝo. Máñez konsilis al li turni sin al esperantista kuracisto el Pedralba se necese; oni neniam eksciis lian nomon nek el kiu lando li venis.
  • 1926 — En kongresa kroniko oni reliefigas «la fervorecon de la esperantistoj el Ĉeste, ĉiuj modestaj laboristoj el humila societklaso», kaj alia noto asertas ke en la regiono estas vilaĝoj «kie sesdek procentoj de la loĝantoj parolas Esperanton», citante Llíria, Ĉeste kaj Carcaixent — propaganda cifero legenda singarde.
  • 1927 — Máñez ricevas la Instruistan Diplomon de Esperanto de la Hispana Instituto kaj gvidas tri samtempajn kursojn.
  • 5-9-an de novembro 1928 — En la 7-a Hispana Kongreso de Esperanto (Sevilo), Máñez ricevas la Medalon de la Laboro, aljuĝitan per Reĝa Dekreto kaj surmetitan de la generalo Carlos de Borbón nome de la reĝo Alfonso la 13-a, ĉar li instruis Esperanton nokte en Ĉeste kaj Chiva post la kampolaboro.
  • 1931 — La Urbodomo decidas dediĉi straton al Doktoro Zamenhof, kreinto de Esperanto.
  • 18-a de oktobro 1931 — Patronate de la Urbodomo, la vilaĝo malkovras memorplakon honore al Zamenhof en tiu sama strato. Prezidas la unua vicurbestro kaj «entuziasma esperantisto» Rafael Vidal —poste urbestro— kaj parolas Máñez, Caplliure, Piñó, Guillén kaj Quiles.
  • Komence de 1932 — La revuo Estampa publikigas «Hispana vilaĝo kies ok mil loĝantoj parolas Esperanton», de José Rico de Estasen: la estraro de la Esperantista Centro (kvar virinoj), la blindaj lernantoj kiuj lernis per brajlo kaj la aŭstraj infanoj. Pro la raportaĵo Máñez ricevas leterojn el la tuta Hispanio.
  • 1932-1935 — Máñez funkcias kiel regiona komitatano por Valencio de la Hispana Esperanto-Asocio (kun sia adreso publikigita en la revuo: San Francisco 4, Ĉeste) kaj kiel delegito por Valencio en ĝiaj asembleoj. En majo 1932 la revuo mem prezentas Ĉeste kiel nacian modelon: en Logroño oni celas «esperantigi» la urbon «sekvante la vojon de nia kara kunlaboranto de Ĉeste».
  • 8-13 de aŭgusto 1933 — Esperantista karavano al Malorko kun 61 partoprenantoj, plejparte ĉestanoj. La urbestro Rafael Vidal aperas en la revuo kiel «tre entuziasma membro» de la esperantistaro kvankam li ne parolas la lingvon.
  • 26-a de novembro 1933 — Máñez parolas nome de la esperantistoj de Ĉeste en la inaŭguro de la grupo «Frateco» de Alcocer, kune kun delegacioj el Catarroja kaj Valencio.
  • 22-a de aprilo 1934 — Ĉeste okazigas sian ĉiujaran esperantistan feston, al kiu venas «kiel ĉiam» esperantistoj el diversaj provincoj.
  • Junio 1935 — La revuo citas «la societon Lumradio, de Ĉeste» inter tiuj kiuj sendas kondolencojn pro la morto de la prezidanto de la Hispana Esperanto-Instituto: la plej malnova mencio de la nomo de la grupo ĝis nun trovita en epoka gazetaro.
  • 3-a de junio 1936 — Naŭ ĉestanoj aperas inter la lastaj aliĝintoj al la 11-a Hispana Kongreso de Esperanto (Barcelono), la lasta antaŭ la milito.

Milito kaj postmilito (1936-1959)

Je la eksplodo de la Hispana Enlanda Milito la 18-an de julio 1936, la ribelintoj perforte fermis la esperantistajn rondojn; en Zaragozo, junaj falangistoj bruligis la arkivon de «Frateco». La movado restis en paŭzo dum jaroj.

Kio okazis al Máñez en tiu jardeko estas tute konata nur de antaŭ nelonge. Membro de UGT ekde 1918, prezidanto de la loka socialista partio, kompromisario de la PSOE en 1936 kaj politika komisaro de la Armeo de la Respubliko dum la milito, li estis arestita fine de ĝi kaj kondamnita al morto de militista tribunalo okazinta en Chiva la 19-an de junio 1939. La puno ŝanĝiĝis en oktobro al tridek jaroj da mallibero; li pasigis de 1939 ĝis 1943 en la malliberejo San Miguel de los Reyes, en Valencio, kaj eliris kondiĉe liberigita en junio 1943.

La esperantistoj rakontis tion siamaniere, kaj malfrue: la unua spuro estas preterpasa frazo en bulteno de 1977, en kiu najbaro, Ernesto Martínez, «strebis febre por savi lian vivon» ĝis li sukcesis «far penoj de la tuta esperantistaro, ĉefe de la zaragoza». Tiu lasta parto restas nedokumentebla, sed ĝi klarigus kial li fine loĝis tie.

La bultenoj de la Federacio montras ke la vilaĝo plu ĉeestis: en 1951 Ĉeste estis la kvara loko de Hispanio laŭ nombro de membroj de la Federacio, antaŭ Zaragozo aŭ Madrido.

Tamen la ĉesta Esperanto travivis la frankismon kun aparta toleremo, kiun poste portretis raportaĵo de Levante-EMV: al la urbestro Anselmo Balaguer Llopis, «reĝimano el ĉiuj flankoj», alvenadis pakaĵoj el Sovetunio —kun la falĉilo kaj martelo bone videblaj— kun revuoj kaj libroj en Esperanto adresitaj al la Ateneo Cultural Esperantista de la vilaĝo, kaj el la maoisma Ĉinio alvenadis la revuo El Popola Ĉinio. La lokaj aŭtoritatoj fermis la okulojn, kaj Esperanto restis io ĉiutaga «en epoko de ĝenerala intelekta mizero»: estis homoj kiuj lernis legi kaj skribi la hispanan en la sidejo mem de la Esperanto-klubo. (La nomo de la urbestro dancas en la fontoj: Levante-EMV nomas lin «Anselmo Balaguer» kaj La Actualidad Española «Alfonso Balaguer Yopis»; la bulteno de la Federacio, kies redaktoroj renkontis lin persone en 1964, skribas Anselmo Balaguer Llopis.)

La 22-an de januaro 1950 Esperanto reaperas forte en Ĉeste: multaj valenciaj esperantistoj vizitas la vilaĝon, akceptataj de Máñez, kaj okazigas mitingon en la teatro kun la urbestro Aurelio Cortés Tarín, defendante «la renaskiĝon de la internacia lingvo». Jam dum la rekonstruo de la movado, Máñez restas aktiva ankaŭ ekster la vilaĝo: li partoprenas, ekzemple, en la 12-a Hispana Kongreso de Esperanto (Terrassa, 28-an de julio 1951), malgraŭ la policaj limigoj de la epoko.

La 24-an de oktobro 1959, okaze de la centjariĝo de la naskiĝo de Zamenhof, oni malkovris marmoran plakon en la strato Doktoro Zamenhof. Ĝin inaŭguris la urbestro V. Verduch, kun parolado de la prezidanto de la Hispana Esperantista Federacio, d-ro E. Herrero, kaj ĉeesto de valenciaj kaj aragonaj esperantistoj (inter ili Inés Gastón), kun Máñez mem ĉeestanta. La evento estis registrita en la Bulteno de la Federacio n-ro 118 (1959).

La «verda urbeto»: la sesdekaj jaroj

En la sesdekaj Ĉeste jam estas esperantista pilgrimloko, kaj la bultenoj nomas ĝin «la verda urbeto». En la numero de novembro-decembro 1961, la noto pri la vilaĝo diras ke «la verda urbeto penas por konservi sian karakteron: la kursoj estas bone frekventataj kaj tio sekurigas la daŭrigon de la esperantisteco de la junularo».

  • Oktobro 1961 — La hispana revuo Guión publikigas dupaĝan artikolon pri Esperanto kun foto de Ĉeste; kaj en Bonaero la revuo Reflector titolas «En Cheste, todos hablan Esperanto», kun foto, en teksto subskribita de patro Antonio Costa, el San Mateo (Ibizo). La vilaĝo ekcirkulas en la esperantista gazetaro de aliaj kontinentoj.
  • 26-a de julio 1964 — Postkongreso de la Hispana Kongreso okazinta en Valencio: du specialaj vagonoj portas la kongresanojn de Valencio al Ĉeste. Atendas ilin ĉe la kajo la urbestro Anselmo Balaguer Llopis kun la lokaj esperantistoj, granda bonvena afiŝo kaj la muzikbando, kiu akompanas ilin ĝis la urbo; oni memorigas Máñez kiel fondinton de Lum Radio «en la jaro 1909», la bando ludas La Esperon kaj vespere oni vizitas la vinkelon Cheste Vinícola. «Multe ni legis pri Cheste —skribas la kronikisto—, tamen neniam ni povus supozi ke la realaĵo estas tiel supera al la komentarioj.»
  • Septembro 1964 — La bulteno dediĉas sian rubrikon «Niaj pioniroj» al Máñez: la sola intervjuo kun li kiun ni konservas.
  • 1968 — La revuo La Actualidad Española publikigas «Ĉi tie ĉiuj parolas Esperanton», la raportaĵon kiu popularigis «la mekkon de Esperanto» kaj kiu identigas Enrique Arnau Prósper kiel prezidanton de la loka asocio kaj José Soriano Haro kiel sekretarion. Ĝi portretas kooperativan vilaĝon kun senpagaj Esperanto-kursoj instruataj de la lernantoj mem, kaj lokas Máñez, jam maljunan, en Zaragozo.
  • 1-a de junio 1969 — Pli ol duoncento da valenciaj kaj katalunaj esperantistoj kunvenas en Ĉeste: liberaera matenmanĝo, disdono de premioj al la kursanoj, legado de la premiita poemo «Cheste Esperantista», de la barcelonano Riera Ferrer, kaj kronado de la steleo de Zamenhof. Parolas la urbestro Balaguer kaj la grupo vizitas la preskaŭ finitajn konstruaĵojn de la Labora Universitato.
  • 31-a de aŭgusto 1969 — Mortas Máñez en Zaragozo, kie li loĝis ekde sia edziĝo kaj kie li plu instruis Esperanton en la societo «Frateco». Grupo da ĉestanoj veturas al la enterigo.

La Labora Universitato kaj la malkresko de la grupo (1970-1990)

  • Januaro 1970 — Esperanto eniras kiel libervola fako en la Laboran Universitaton de Ĉeste: dektri sekcioj, po kvin knaboj el ĉiu, lunde kaj ĵaŭde de la sepa ĝis la naŭa. Ĝin instruas Enrique Arnau, kamparano, «por pli ol sesdek knaboj». La rektoro, Luis Illueca, skribas al la Federacio dankante.
  • 1972 — En la ĝenerala kunveno de la Federacio, Arnau respondas al tiuj kiuj plendas pri la kongresaj datoj ke en Ĉeste oni ricevas libertempon nur en aŭgusto kaj ke, malgraŭ tio, «nur el Cheste partoprenas la Kongreson pli granda nombro de esperantistoj ol el Tarrasa kaj Sabadell kune».
  • Aŭtuno 1977 — La tuta vilaĝo omaĝas la geedzojn Ernesto Martínez kaj Patrocinio Roselló; la klubo fariĝas tro malgranda kaj la homoj plenigas la stratojn kaj la placon. La sama kroniko avertas ke «la nuna industriigo de Cheste malpliigis la densecon de la tiea esperantistaro»: la unua ekonomia klarigo de la malkresko kiun ni legis en fonto de la epoko.
  • 1978-1980 — Félix Navarro Clemente gvidas tri paralelajn kursojn en la Labora Universitato, kun pli ol tricent lernantoj venintaj el la tuta Hispanio. En 1982 la adresaro de la Federacio registras tie propran Grupon Zamenhof.
  • 9-a de oktobro 1982 — TVE elsendas en la Unua Kanalo, ene de la junulara programo «Pista libre», la raportaĵon «Cheste, un pueblo valenciano que habla el esperanto»: la plej malnova televida apero kiun ni dokumentis.
  • Decembro 1984 — En la Zamenhof-festo de Valencio salutas Ricardo García nome de la grupo Lumradio, kaj oni disdonas la diplomojn de la kursoj de Valencio kaj de Ĉeste, subvenciitaj de la kuba esperantisto loĝanta en Usono Sergio Docal. La lumbildojn komentas usonano loĝanta en Valencio, Dennis Keefe — la sama kiu tridek kvar jarojn poste ankoraŭ prelegus en la vilaĝo.
  • 15-a de januaro 1989 — Mortas Enrique Arnau Prósper. Du jarojn poste, la 2-an de februaro 1991, la vilaĝo dediĉas al li straton.

Renaskiĝo kaj aktualeco (1993-hodiaŭ)

En la 90-aj jaroj, antaŭ la 78-a Universala Kongreso de Esperanto (Valencio, 1993), la kroniko de Juan Antonio Giménez atribuas renaskiĝon de Esperanto en Ĉeste al s-ro Tarín — la familio Tarín restas ligita al la ĉesta esperantismo (Rosaura Tarín Vidal, pranevino de Máñez, partoprenis en la prezento de lia biografio en 2023).

De tiam ĝis 2010, Ĉeste funkciis kiel la deĵora sidejo de la valencia esperantismo: la loko al kiu oni revenis kiam necesis kunveni.

  • 30-a de aprilo – 2-a de majo 1993 — La vilaĝo gastigas la 4-an Kongreson de la Valencia Federacio, kiu krome servis por trejni la volontulojn de la Universala Kongreso de Valencio; kronikisto titolis ĝin «la fenomeno Ĉeste».
  • 12-a de julio 1997 — La 56-a Hispana Kongreso kaj la 7-a Internacia Kongreso, okazintaj en Valencio, tute translokiĝas al Ĉeste por pasigi tie la tagon: pli ol kvincent esperantistoj, polaj aŭtobusoj, paelo en la sportejo kaj la transdono de la Literatura Premio «Francisco Máñez». Tiun jaron okazis krome meso en la preĝejo de la vilaĝo kaj la municipa turisma broŝuro aperis ankaŭ en la internacia lingvo.
  • 15-a de decembro 2001 — Zamenhof-tago en Ĉeste: prelego, florkrono antaŭ la plako de la strato Doktoro Zamenhof kaj manĝo kun tridek esperantistoj. Tiun saman someron, la 11-a Eŭropa Esperanto-Forumo okazigis sian festivalon en la vilaĝo, kun paelo por ducent kaj polaj grupoj.
  • 29-30-a de majo 2004 — 15-a Kongreso de la Valencia Federacio, kun la unua publika omaĝo al Walter Máñez kiun ni konas, vizito al la rapid-cirkvito kaj projekcio de pola dokumentfilmo en Esperanto.
  • 27-28-a de junio 2009 — Valencia kongreso en la jaro de la centjariĝo de la grupo Lum Radio. En decembro, Las Provincias dediĉas al la vilaĝo raportaĵon pro la centjariĝo, ilustritan per la kahelo de la domo de Walter Máñez Cariñena.
  • 13-a de junio 2010 — TVE revenas al Ĉeste: la rubriko «Ĉu vi memoras?» de la televidĵurnalo miksas arkivajn bildojn de la malnova grupo kun elparoloj de la veteranoj, inter ili la nevo de Máñez.
  • 9-11-a de julio 2010 — Levante-EMV publikigas sian portreton de la vilaĝo kaj, la sekvan tagon, la regiona kongreso kunigas ĉirkaŭ sepdek esperantistojn. Tie oni decidas, unuanime, porti la kongreson de la sekva jaro al Chiva: la ĉesta serio finiĝas.

Hodiaŭ Ĉeste havas tri stratojn dediĉitajn al esperantistoj — Doktoro Zamenhof, Esperantisto Enrique Arnau kaj Francisco Máñez, ĉi-lasta kun grandformata murpentraĵo en la domo kie li loĝis — kaj pluraj stratoj disponas pri QR-kodoj kun la historio de la strata nomo rakontita en Esperanto. Lastatempaj mejloŝtonoj:

  • 2006 — La Urbodomo de Ĉeste eldonas en Esperanto la Vivon de Zamenhof de Marjorie Boulton, prezentitan en la Hispana Kongreso de Esperanto de tiu jaro.
  • 29-a de marto 2007 — La senpaga ĵurnalo Qué, en sia valencia eldono, publikigas «ampleksan raporton pri la Esperanto-Grupo de Cheste», laŭ la recenzo de la bulteno de la Madrida Esperanto-Liceo. Ni ne sukcesis retrovi la ekzempleron: la cifereca eldono de tiu tago ne plu estas enrete nek en la arkivo de la retejo. Se iu konservas ĝin, ĝi estas peco kiu mankas al ni.
  • 10-11-a de decembro 2016 — La grupo Lumradio partoprenas en la 1-a Foiro de Asocioj de la vilaĝo kun prelego pri Esperanto de Dennis Keefe.
  • 3-a de marto 2017 — Ekspozicio en la teatro Liceo pro la centjariĝo de la morto de Zamenhof, kun la gazetaro priskribanta Ĉeste kiel «la lastan bastionon de Esperanto en Valencio». El tio naskiĝis afiŝo en unu el la stratoj omaĝe al la esperantistinoj de la vilaĝo.
  • Majo 2017 — Ene de la stratarta festivalo Graffitea, la itala grupo Cheko’s Art pentras kun la kunlaboro de Lumradio grandan murpentraĵon kun teksto en Esperanto en la naskiĝdomo de Máñez.
  • 22-a de septembro 2018 — Ĉeste gastigas la 1-an Festivalon de Lingvoj de la Mondo en la Lernejo por Plenkreskuloj: 167 ĉeestantoj kaj 44 fulmokursetoj pri lingvoj, inter ili la parolmaniero de la vilaĝo mem. El tiu sabato naskiĝis, sen ke iu tion planis, la Esperanto-kurso kiu plu okazas hodiaŭ.
  • 11-a kaj 13-a de junio 2019 — Prelego en Esperanto de Dennis Keefe pri Ĉinio kaj prezento de «Los trenes de la esperanza», de José Vicente Castillo.
  • 26-a de oktobro 2019 — 2-a Festivalo de Lingvoj de la Mondo, kun la Esperantista Grupo de Valencio: 18 lingvoj sub la slogano «Ĉiu kun sia lingvo kaj Esperanto por ĉiuj».
  • 16-a de junio 2021 — Ĉeste eniras la mondan mapon de Eventa Servo kiel unua hispana loko.
  • Ekde 2021 — La QR-kodoj de la lerneja projekto Calles Educativas rakontas la stratnomaron ankaŭ en Esperanto.
  • 20-an de januaro 2023 — La Urbodomo prezentas la biografion de Máñez, Una estrella verde en las trincheras, de la historiisto José Vicente Castillo.
  • 5-8-an de septembro 2024 — Ĉeste gastigas la 82-an Hispanan Kongreson de Esperanto en la Eduka Komplekso (la iama Laborista Universitato).
  • 25-an de aprilo 2025 — Gala ceremonio de la 2-a Internacia Konkurso «Francisco Máñez», literatura konkurso en Esperanto kun verkoj el duono de la mondo.
  • 15-a de julio 2025 — À Punt Radio dediĉas sian aktualaĵan intervjuon al la ĉesta Esperanto.

La ciferoj kiuj dancas

En ĉi tiu historio du ciferoj ŝanĝiĝas laŭ tio, kiu ilin rakontas. Indas meti ilin kune anstataŭ elekti unu.

La aŭstraj infanoj (1920-1922). La esperantistaj kronikoj parolas pri 326 infanoj disaj tra la tuta Hispanio, kunordigitaj el la societo «Frateco» de Zaragozo; la bulteno de la Barcelona Esperanto-Societo donis en 1922 330 en dek unu provincoj, kaj la studo de la arkivo de la Patronato, 329, el kiuj nur 36 en Aragono; la libro de José Vicente Castillo levas la ciferon al pli ol kvarcent en la tuta lando; la raportaĵo de Estampa diras ke Máñez alvenis al Ĉeste kun dek kvar knaboj; kaj La Actualidad Española, en 1968, parolas pri cent infanoj, el kiuj «kvardek restis en la vilaĝo». Plej verŝajne oni miksas la hispanan totalon, tiun de la komarko kaj tiun de Ĉeste. La plej konkreta rekonstruo kiun ni legis —apogita sur la raportaĵo de Estampa mem kaj sur la laboro de la historiistino Lurdes Cortés— precizigas ke al Ĉeste alvenis sep knabinoj kaj sep knaboj el Stirio, kiuj restis en familia gastigado dek sep monatojn. La sola dokumentita laŭnome estas Walter Krismann.

Kiom parolis Esperanton. Estampa titolis en 1932 «hispana vilaĝo kies ok mil loĝantoj parolas Esperanton»; La Suno Hispana atribuis en 1924 al la vilaĝo 9.000 loĝantojn, kaj en 1926 skribis ke en la regiono estas vilaĝoj «kie sesdek procentoj de la loĝantoj parolas Esperanton»; la urbestro diris al ĵurnalisto en 1968 ke el ses mil loĝantoj «pli ol kvar mil kvincent» parolis ĝin; en 2010 Rosa Zanón Ferrando taksis «ĉirkaŭ 200 loĝantojn kiuj parolas iom da Esperanto», kaj la gazetaro de 2017 parolis pri cento da membroj kaj dudeko da lernantoj.

Neniu el tiuj ciferoj devenas de kalkulo: temas pri titoloj, urbestra entuziasmo aŭ taksoj de tiuj kiuj estas ene. Kio ja estas dokumentita, kaj sufiĉe eksterordinara, estas la cetero: la kvardek anoj kiuj iris al la kongreso de 1925, la dek sep aliĝintoj de 1952, la kvara loko de Hispanio laŭ membronombro en 1951 kaj tri stratoj kun nomo de esperantisto.

Fontoj