Pri la vivo de Francisco Máñez Sánchez inter 1939 kaj 1949 ni havis nenion. Nek linion en la gazetaro, nek mencion en la bultenoj, nek daton en la kronikoj: la vilaĝo malaperas el la fontoj kun la milito kaj reaperas en 1949 per komerca anonco. Tiun truon plenigas, plej neatendite, kroniko de 1977 kiu ne parolas pri Máñez sed pri alia najbaro.

Ĉi tiu paĝo rakontas kiel aperis tiu spuro. Kion la spuro kaŝis —la militista tribunalo, la dato, la puno, la malliberejo— estas dokumentita en la militista tribunalo de Chiva de 1939.

Omaĝo de la vilaĝo al geedza paro

En la aŭtuno de 1977 la bulteno de la Federacio raportis akton okazintan en Cheste, pri kiu jam informis la ĵurnalo Levante kaj la radioprogramo «Esperantista Mikrofono» de La Voz de Valencia. La junularo de la vilaĝo omaĝis al Ernesto Martínez kaj al lia edzino Patrocinio Roselló, «dankeme pro la penoj por antaŭenpuŝi la kulturan nivelon de la infanaro de Cheste».

La akto eskapis el la manoj de siaj organizantoj:

«La infanoj mem realigis, ĵus, omaĝon al la esperantista paro, pruvante sian dankemon, tiel ke, tuj poste, la tuta loĝantaro ripetis la meritan akton, tiamaniere ke la chesta klubo fariĝis nekapabla por enhavi la multenombran personaron kiu, tial, plenigis la apudajn stratojn kaj placon.»

Kaj, preterpase, jeno

Prezentante la omaĝaton, la kroniko skribas frazon kiu aperas en neniu alia esperanta fonto el ĉiuj kiujn ni traserĉis:

«Ernesto Martinez estas malnova esperantisto, sekvanto de Francisko Máñez, la pioniro de Esperanto en la iama “Verda Urbeto”. Li strebis febre por savi la vivon de Máñez kiam li estis mortkondamnita -pro plibonigi aferoj- ĝis atingo de la feliĉa rezultato, far penoj de la tuta esperantistaro, ĉefe de la zaragoza, tiam ebliga.»

Kiam ni trovis ĉi tiun frazon, ĝi estis ĉio kion ni havis, kaj ni publikigis ĝin kun multaj singardoj: la fonto estas el 1977, ok jarojn post la morto de Máñez kaj kvardek jarojn post la faktoj; ĝin subskribas pseŭdonimo, «Cirano»; ĝi ne diras kiam nek kial —la enmetaĵo kiu devus klarigi tion, «pro plibonigi aferoj», ne estas ĝusta Esperanto, kaj ni ne scias ĉu temas pri preseraro, pri mallerta turno aŭ pri intenca eŭfemismo—; kaj ni estis trovintaj neniun alian mencion de la epizodo, nek en la kronikoj de Antonio Marco Botella, nek en la nekrologoj de 1969, nek en la gazetaro.

La frazo estis vera. Ĝi konstas nun, kun datoj kaj dosiero, en la registro de la Fundación Pablo Iglesias kaj en la hispana ŝtata bulteno: militista tribunalo en Chiva, la 19-an de junio 1939, mortpuno, ŝanĝo al tridek jaroj en oktobro, San Miguel de los Reyes kaj kondiĉa liberigo en 1943. Ni rakontas ĝin tute en la militista tribunalo de Chiva.

Kio restas nekontrolita estas ĝuste tio kion ĉi tiu kroniko revendikis: ke estis la klopodoj de la esperantistoj —«ĉefe de la zaragoza»— kiuj atingis la ŝanĝon de la puno. Neniu dokumento konfirmas tion; tio estas kion rakontis liaj proksimuloj, kaj ĝi klarigas ion kion ĝis nun ni atribuis nur al la edziĝo de 1951: kial Zaragozo. Se estis la aragona reto kiu moviĝis por li, la urbo al kiu li fine transloĝiĝis —kaj la societo «Frateco» en kiu li instruis ĝis sia morto— ne estis iu ajn celloko.

Kion ankaŭ rakontas la kroniko

La sama teksto lasas duan observon, ĉi tiun ja kontroleblan per la ceteraj fontoj:

«La nuna industriigo de Cheste malpliigis la densecon de la tiea esperantistaro, sed, la kvalito de la restantaj samideanoj kompensas, parte, tiun malfortecon.»

Ĝi estas la unua ekonomia klarigo de la malkresko kiun ni legis en fonto de la epoko. Ne temas pri la subpremo nek pri la malintereso: temas pri agrikultura vilaĝo kiu ĉesas esti tia.

Fontoj

  • «Omaĝo en Cheste al elstara samideano Ernesto Martínez», subskribita «Cirano» — Bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio, n-ro 223-224 (septembro-decembro 1977), p. 25. Ekzemplero en Gazetoteko, teksto eltirita per propra OCR kaj kontrolita kun la faksimilo.
  • La kroniko citas kiel antaŭajn fontojn la ĵurnalon Levante kaj la programon «Esperantista Mikrofono» de La Voz de Valencia; neniun el la du ni povis konsulti.
  • Pri la socialista membreco de Máñez: José Vicente Castillo, Una estrella verde en las trincheras — Autobiografía apócrifa de Francisco Máñez (prezento de 2023).
  • Pri la proceso, la kondamno kaj la malliberejo: la militista tribunalo de Chiva de 1939, kun la registro de la Fundación Pablo Iglesias kaj la ŝtata bulteno de la 22-a de julio 1943.

Pri la proceso ni jam scias la jaron, la tribunalon kaj la ŝanĝon de la puno. Mankas la sumario 5.319/Valencia kaj, precipe, kiu garantiis por Máñez: se iu el Cheste aŭ el lia familio scias ion, tio multe interesas nin.