Dum jaroj, pri la vivo de Francisco Máñez Sánchez inter 1936 kaj 1949 ni havis nur preterpasan frazon en bulteno de 1977: ke li estis kondamnita al morto kaj ke la esperantistoj —«ĉefe tiuj de Zaragozo»— sukcesis savi lin. Sen jaro, sen tribunalo, sen motivo.

Nun ekzistas du dokumentoj kiuj rakontas ĝin tute: la dosiero de la Biografia Vortaro de la Hispana Socialismo de la Fundación Pablo Iglesias, konstruita sur la militistaj kaj malliberejaj arkivoj, kaj la Ŝtata Oficiala Bulteno (BOE) mem.

Kio estis antaŭ la milito

Máñez lernis Esperanton ĉirkaŭ 1907-1908. Dek jarojn poste, en 1918, li aperas kiel membro de la sindikato UGT kaj de la Socialista Grupo de Ĉeste. Li do ne estis diskreta simpatianto: en aprilo 1936 li estis elektita kompromisario de la PSOE por la provinco Valencio por la elekto de la nova prezidanto de la Respubliko, Manuel Azaña. Terkulturisto el Ĉeste inter la elektantoj de la ŝtatestro.

La sama dosiero aldonas oficon kiu kongruas kun ĉio alia kion ni scias pri li —la viro kiun la vilaĝo vokis por dividi heredaĵojn kaj aranĝi kverelojn—: li estis reprezentanto en Ĉeste de la Kuratora Tribunalo por Deliktaj Infanoj. Kaj ĝi donas lian kromnomon en la vilaĝo: «Sargantana» (lacerto).

La milito: politika komisaro

Dum la Enlanda Milito, Máñez estis politika komisaro de la 228-a Bataliono de la 57-a Miksa Brigado de la Popola Armeo de la Respubliko, kaj poste direktoro de la Lernejo de Komisaroj de la 21-a Armekorpuso.

Indas kompreni kion tio signifas. La komisaro ne estis militista komandanto: li respondecis pri la politika kaj morala flanko de la unuo —instruado, animstato de la soldatoj, rilato kun la civila loĝantaro—. Direkti la lernejon kie formiĝis la komisaroj de tuta armekorpuso estas ŝtupo pli alte: tio ne estas la fronto, tio estas la politika aparato de la Respubliko. Ni havas neniun dokumenton kiu metas lin batalanta en tranĉeo, kaj ni ne asertas tion; ni ja havas lian nomon ĉe la kapo de kadro-lernejo.

Chiva, la 19-a de junio 1939

Post la milito li estis arestita. La 19-an de junio 1939, militista tribunalo okazinta en Chiva —la najbara vilaĝo, kien li mem iradis dimanĉe instrui Esperanton— kondamnis lin al morto.

La resto de la kronologio estas en lia dosiero:

  • 18-a de oktobro 1939 — La puno estas ŝanĝita al la malpli granda de tridek jaroj da mallibero.
  • 30-a de novembro 1939 — Li eniras, venante el Chiva, la centran malliberejon de San Miguel de los Reyes, en Valencio: la hieronimana monaĥejo transformita en punejon, unu el la grandaj tenejoj de politikaj malliberuloj de la valencia frankismo.
  • 10-a de junio 1943 — Li eliras kondiĉe liberigita kaj revenas al Ĉeste.

Kvar jaroj minus naŭ tagoj inter la mortkondamno kaj la strato.

Kaj la ŝtata bulteno publikigas ĝin

La eliro ne estis diskreta dosier-formalaĵo: ĝi estas presita en la Ŝtata Oficiala Bulteno. La Ordono de la 19-a de junio 1943 de la Justicministerio donis «kondiĉan liberigon, kun definitiva liberigo de la ekzilo, al mil ducent okdek ses punitoj», kaj publikigis iliajn nomojn malliberejo post malliberejo. Sur paĝo 7075, sub la titolo «De la Centra Malliberejo San Miguel de los Reyes, de Valencio», inter José Royo Martínez kaj Rafael García Bárcena, staras Francisco Máñez Sánchez.

La ordono portas la daton 19-a de junio 1943: precize kvar jarojn, tagon post tago, post la tribunalo de Chiva. Temas pri koincido de la kalendaro, ne pri gesto; sed jen ĝi estas.

Najbaro en la sama listo

Dek du nomojn pli sube, en la sama alineo de la sama punejo, aperas Julio Tarín Tarín. Nun ni scias kiu li estis, ĉar tion rakontas la memoroj de la veterinaro de Ĉeste: membro de Izquierda Republicana kaj de la loka komitato en 1936, li subskribis la garantiojn kiuj eligis el la Modelo-malliberejo la kacikon de la vilaĝo —lian samnomulon Julio Tarín Sabater— kaj tamen finis kondamnita al morto kaj amnestiita kvar monatojn poste. Malliberulo el Ĉeste en San Miguel de los Reyes kun tia biografio kongruas kun la nomo de la BOE.

Kio plu ne estas asertebla estas ke li estu la sama «Julio Tarín (Cheste)» kiu en la kvindekaj jaroj subskribis en la bulteno de la Federacio tradukon el la latina al Esperanto. Tarín estas abunda familinomo en la regiono kaj la BOE ne donas loĝlokon.

Kion tio ŝanĝas

Tri aferojn.

Unue: la frazo de 1977 ĉesas esti malfrua onidiro. La omaĝo al Ernesto Martínez parolis pri reala mortkondamno kaj reala ŝanĝo de puno. Kaj hodiaŭ ni scias ke garantiantoj ja estis, ĉar la historiisto José Vicente Castillo legis ilin en la dosiero por sia biografio de Máñez, Una estrella verde en las trincheras (Urbodomo de Ĉeste, 2022).

Sed kion ili rakontas ne estas ekzakte kion revendikis la kroniko de 1977. La aranĝon starigas du esperantistoj: Antonio Fernández Hidalgo, kapitano de inĝenieroj kiun Máñez konis en la vojaĝo al Majorko de 1933, kaj la najbaro Pascual Tarín «Caliches». Fernández Hidalgo donas la instrukciojn —verki petskribon al Franco, igi ĝin subskribi de homoj fidelaj al la Movado kaj porti ĝin propramane al Burgos—, kaj Alberto Sánchez proponas sin fari la vojaĝon. La subskriboj, male, estas de la loka frankisma aparato: la urbestro Rafael Lloréns Cortés, la loka estro de FET-JONS Antonio Tarín Prats, la delegito pri Informado Vicente Viadel Huercio, lia bofrato Rafael Vidal Esteve —kiu estis respublikana urbestro en 1933-34— kaj du homoj kiujn Máñez protektis dum la milito: la veterinaro Benigno Navarro Prada, kiun li savis de mortpafo en 1937, kaj Rosa Pérez-Ausina, vidvino de Andrés Piñó, kies filon li eligis el la malliberejo de Valencio.

Tio estas: la ideon kaj la vojon metis la esperantistoj; la stampitan paperon, la venkintoj. Kio savis lian vivon estis esti traktinta bone homojn kiuj poste ordonis.

Due: ĝi klarigas kial Zaragozo. Li eliris el la malliberejo en junio 1943 kaj ekloĝis tie, kie helpis lin la pastro Emilio Pérez Vidal, esperantisto, kiu donis al li laboron en gastejo por bezonantaj infanoj; li revenis al Ĉeste per permesoj, al la strato Laurel, al la domo de sia fratino Natalia. Jarojn poste —jam 67-jara, ĉirkaŭ 1955— li edziĝis kun Victoriana Bueno Mendoza, posedanto de tajlorada akademio en la strato Alfonso I, kaj restis en la urbo. La societo «Frateco», en kiu li instruis ĝis sia morto, estis tiu de lia amiko Emilio Gastón, kun kiu li organizis la aferon de la aŭstraj infanoj dudek jarojn antaŭe. Zaragozo ne estis hazarda celo.

Trie, kaj tio plej tuŝas la manieron en kiu oni rakontis ĉi tiun historion: la frankismo ne traktis lin kiel sendanĝeran filantropon. Ĝi juĝis lin kaj kondamnis lin al morto pro tio kio li estis —socialista gvidanto, kompromisario de la Respubliko, politika komisaro—, ne pro instruado de Esperanto post la kampolaboro. La posta memoro, la esperantista kaj la municipa, konservis ĉefe la memlernintan terkulturiston, la fondinton de Lumradio, la disvastiganton kaj la viron de la aŭstraj infanoj. Ne necesas supozi intencan operacion de iu ajn por konstati la rezulton: dum la frankismo kaj dum bona parto de tio kio venis poste, la aktivado, la oficoj kaj la malliberejo restis en dua plano, kaj tio kio konserviĝis estis la malpli konflikta duono.

Politiko kaj Esperanto: kio direblas kaj kio ne

Estas tente fermi la cirklon kaj fari el Esperanto sekvon de la socialismo, aŭ inverse. Por tio mankas bazo:

  • Li lernis Esperanton ĉirkaŭ 1907-1908, dek unu jarojn antaŭ sia dokumentita aliĝo.
  • Nenio atestas ke li fariĝis esperantisto ĉar li estis socialisto.
  • La akcepto de la aŭstraj infanoj en 1920 ne venis el la partio, sed ĝi ankaŭ ne estis «afero de esperantistoj»: ĝin lanĉis la esperantistoj de Graz kaj kunordigis esperantistaj komitatoj, sed tiuj kiuj gastigis la 330 infanojn estis ĉirkaŭ tricent ordinaraj familioj el dek unu provincoj, plejparte en Katalunio, kiuj havis nenion komunan kun la lingvo. Máñez estis la loka organizanto, ne la posedanto de la iniciato.
  • Ni havas neniun fonton kiu farus lin ateisto, kontraŭklerikalulo aŭ liberpensulo —fakte, la sola fama aŭdienco de lia vivo estis ĉe papo Pio la 11-a—.

Kion oni ja povas diri estas la malo de tio kio longe estis dirita: Máñez ne estis politike neŭtrala esperantisto. Esperanto, la internaciismo, la solidareco kaj la socialismo formis en li unu saman koheran vivoprofilon, sen ke necesu decidi kiu kaŭzis kiun.

Kio restas malfermita

  • La proceso-dosiero. La dosiero de la Fundación citas la sumaron 5.319/Valencia de la Ĝenerala kaj Historia Arkivo de la Defendo. Neniu legis ĝin por ĉi tiu retejo: tie estus la konkretaj akuzoj, la garantiantoj kaj la kialo de la ŝanĝo de puno.
  • La datoj de la morto. La dosiero donas 31-an de aŭgusto 1969 en Ĉeste; la bulteno de la Federacio rakontas ke grupo de ĉestaj esperantistoj veturis al Zaragozo por la entombigo, kaj Pura Tamarit skribas el Ĉeste la 14-an de septembro. La dato kongruas; la loko ne. Ni restas ĉe Zaragozo kaj lasas la aferon notita.
  • La du 1943-oj. La dosiero datas la eliron je la 10-a de junio; la ordono de la bulteno estas de la 19-a de junio kaj aperas la 22-an de julio. La unua dato venas el la malliberejaj registroj kaj la dua el la oficiala procedo; ili ne estas nekunigeblaj, sed ni ne sukcesis kunigi ilin.

Fontoj

  • «Mañez Sánchez, Francisco» — Diccionario Biográfico del Socialismo Español 1879-1939, n-ro 1145, Fundación Pablo Iglesias (arkivita kopio). La dosiero citas kiel fontojn la CDMH de Salamanko (SM Carp. 2.675 Exp. 8 kaj PS Barcelona Carp. 300), la Ĝeneralan kaj Historian Arkivon de la Defendo en Madrido (sumario 5.319/Valencia), la AGA de Alcalá de Henares (Malliberejoj), la Historian Arkivon de la PSOE kaj la laboron de J. V. Castillo García pri Máñez.
  • Ordono de la 19-a de junio 1943 de la Justicministerio, per kiu oni donas kondiĉan liberigon al 1.286 punitoj — Boletín Oficial del Estado n-ro 203, 22-a de julio 1943, p. 7073-7078; Máñez sur la p. 7075. PDF ĉe la BOE.
  • José Vicente Castillo García, Una estrella verde en las trincheras. Autobiografía apócrifa de Francisco Máñez — Urbodomo de Ĉeste, novembro 2022, ISBN 978-84-09-46297-1. Kompleta PDF. El tie venas la garantioj kaj la leteroj cititaj supre. Ĝi estas apokrifa aŭtobiografio: la rakonton en unua persono verkas la historiisto, kaj la dokumenta parto estas liaj piednotoj, kiuj sendas al la dosiero kaj al la originalaj leteroj. Liaj datoj ne ĉiam kongruas kun tiuj de la Fundación Pablo Iglesias —la aresto, la ŝanĝo de la puno—, kaj lia legado de la ordono de 1943 kiel ekzilo ne kongruas kun la teksto de la BOE, kiu donas la kondiĉan liberigon «kun la definitiva liberigo de la ekzilo». Ĉi tie ni sekvas la BOE-n.
  • Pri la epizodo rakontita de la esperantistoj: «Kiam li estis mortkondamnita», Bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio n-ro 223-224 (1977).
  • La biografio de Máñez en la kataluna Vikipedio ankaŭ kolektas ĉi tiun vivovojon el la samaj du fontoj.