Francisco Máñez Sánchez mortis en 1969, en Zaragozo, kie li loĝis ekde sia edziĝo kun la esperantistino Victoriana Bueno Mendoza. La bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio dediĉis al li grandan parton de la numero de septembro-oktobro.

Ĝin subskribas Miguel Sancho Izquierdo, prezidanto de la Federacio:

«Forlasis ĉi tiun vivon unu el la plej bonaj kaj malavaraj homoj kiujn ni konis kaj unu el tiuj kiuj plej laboris por la esperantista afero —influite, grandparte, laŭ mia kompreno, de tiu lia natura sento de frateco inter ĉiuj homoj—, ekde tiuj tempoj kiam en sia naskiĝvilaĝo, Ĉeste, li malavare semis la ideon kiu kristaliĝis en tio ke la ok mil el tiuj terkultivistoj parolis, same kiel sian denaskan lingvon, Esperanton.»

«Tiu humila kamparano kiun akceptis la granda Papo Pio la 11-a kaj kiu ĝuis la amikecon de eminentaj homoj. Sed mi resumus ĉion tion per unu frazo: li estis homo kiu lasis spuron.»

La aŭdiencon ĉe la Papo jam rakontis Estampa en 1932, kiu publikigis foton de Máñez en Venecio survoje al Romo; la nekrologo aldonas la nomon: Pio la 11-a.

La enterigo

Kamarado kiu konis lin infanaĝe skribis:

«Kiam post lia morto ni akompanis lin en la tombejon, venis en mian memoron la epoko kiam ni ekkonis lin antaŭ pli ol kvardek jaroj. Tiam, por ni, geknaboj, S-ro Máñez estis admirinda persono: li, sola, lernis la Internacian Lingvon kaj sukcesis esperantistigi tutan vilaĝon!»

Kaj li notas la detalojn kiuj resumas vivon: ke li esperantistiĝis en 1908; ke tuj kiam li sentis sin kapabla li komencis kursojn; ke eĉ dimanĉe li piediris al iu proksima vilaĝo por instrui Esperanton al la pastro, al la instruisto aŭ al la kamparanoj; ke ne estante mem blinda li regis la brajlan sistemon por povi instrui al tiuj kiuj estis; kaj ke li estis unu el la ĉefaj kunlaborantoj de la Esperanta Infanhelpo por Aŭstrio post la milito.

Grupo de esperantistoj de Ĉeste veturis al Zaragozo por la enterigo. De tie la frazo de la sama teksto:

«Estas personoj, por kiuj la esperantismo de Ĉeste ŝajnas kvazaŭ mito. Ne! La esperantismo de Ĉeste estis kaj estas realaĵo, kiel manifestiĝis okaze de la enterigo de tiu homo.»

«La bona homo»

La plej profundan adiaŭon ne subskribas iu funkciulo de la Federacio, sed najbarino: Pura Tamarit, la sama kiu prezidis la grupon de Ĉeste en 1932 kaj kiu tridek sep jarojn poste ankoraŭ estis tie. Ŝia teksto titoliĝas «El Ĉeste»:

«Foriris de ni la “bona homo” por ĉiam.

Antaŭ jaroj li iris al Zaragozo, kunigante sian vivon kun Victoriana Bueno, esperantistino aktiva kaj nobla je koro, kiel bona aragonanino. Tial tiam ni ne sentis lian perdon, ĉar ni sciis ke ni povis disponi pri li en iu ajn embaraso, kaj ĉar ni sciis lin feliĉa kun sia edzino kaj siaj novaj najbaroj.

“La bona homo”, en nia vilaĝo, ne estas titolo donata al iu ajn pro havi bonan karakteron aŭ esti bonkora. “Bona homo” estas tiu kiu estas justa, lojala, sincera, kompetenta, klera, altruisma, ktp. Kaj ĉio tio estis Paco Máñez, kaj pro ĉio tio li havis tiun titolon en Ĉeste.

Al li venis multaj patroj por fari la familiajn dividojn, por ke li ordigu disputojn inter najbaroj; por trankviligi kaj kunigi iun geedzan paron en krizo kaj, kial ne diri tion, por orienti pri sentimentaj problemoj iun aŭ alian junan paron, kiuj ankaŭ venis al li serĉante bonan konsilon. Kaj ni ne parolu pri agrikulturo…

Do, antaŭ iu ajn problemo oni aŭdis diri: “Nu, venu la ‘bona homo’ kaj decidu”. Kaj tie estis Paco Máñez.»

— Pura Tamarit. Ĉeste, la 14-an de septembro 1969

Ĝi estas la portreto kiun neniu alia fonto donas: ne la propagandisto nek la dekoraciito, sed la neformala arbitracianto de la vilaĝo, al kiu oni venis por dividi heredaĵon aŭ ripari geedzecon. Esperanto venas poste, kaj ŝi diras tion tiel: «se al tio oni aldonas lian tutan sindonon por disvastigi kaj instrui Esperanton, kaj lasi spuron de Ĉeste en la esperantista mondo, mi kredas ke oni povas kalkuli la enorman senton kiu invadas nin antaŭ lia perdo — kiel esperantiston, kiel ĉestanon kaj, al mi precipe, kiel amikon».

La adiaŭo de Arnau

Fermas la numeron adiaŭo subskribita en Ĉeste. Ĝi estas, laŭ nia esploro, la sola teksto kiun ni konservas verkitan de Enrique Arnau Prósper, la homo kiu donas nomon al unu el la stratoj de la vilaĝo kaj pri kiu ni scias tiel malmulte:

La teksto de Arnau komenciĝas memorigante de kie ĉio venis: «li, simpla kamparano, en epoko kaj medio ne facilaj por sin dediĉi al studado, sukcesis mem instruiĝi; kaj, kio estas pli malfacile, instrui la ceterajn». Kaj li aldonas la detalon kiu klarigas vivon: «Máñez neniam laciĝis: de la tagiĝo ĝis vespero li laboris kiel kamplaboristo, kaj tuj reveninte en la vilaĝon li sin dediĉis al la Esperanto-kursoj kaj al la organizado de kulturaj aranĝoj».

«S-ro Máñez: Vi enkondukis Esperanton en nian vilaĝon, vi lernigis al ni ne nur la lingvon, sed ankaŭ la internan ideon; nun, ni promesas daŭrigi vian laboron en la Grupo “Lum-Radio” de vi fondita, por ke la esperantismo de Ĉeste estu fekunda grundo por novaj generacioj.»

— Ĉeste, 1969. Enrique Arnau Prósper, prezidanto de la Grupo «Lum-Radio»

Kion duonnumero ne diras

Duono de bulteno dediĉita al unu homo —la prezidanto de la Federacio, infanaĝa kamarado, najbarino, la prezidanto de Lum Radio— kaj neniu el la kvar tekstoj mencias ke Máñez estis kondamnita al morto en 1939, nek la kvar jarojn en San Miguel de los Reyes, nek ke li estis politika komisaro, nek ke li estis socialisto. Oni adiaŭas la pioniron, la bonan homon, la kamparanon kiu instruis sin mem. Ili skribis en 1969, kun Franco vivanta, do la preterlaso klarigas sin mem; sed indas memori ĝin, ĉar ĝuste tie komenciĝas la duono de la biografio kiun oni ĉesis rakonti. Ok jarojn poste, jam en demokratio, la sama bulteno lasus fali la frazon kiu ekmovis ĉion.

Spuro ankoraŭ ne sekvita

La nekrologo aludas ion kion ni ankoraŭ ne trovis: en la numero de septembro-oktobro 1964, en la rubriko «Niaj pioniroj», la bulteno publikigis portreton de Máñez sekvatan de intervjuo. Ĝi estus lia rekta voĉo, «simpla kaj humila» laŭ tiu kiu legis ĝin. Ni serĉas ĝin.

Fontoj