Ĝi ne estis premiero: la raportaĵo aperis du semajnojn antaŭe en Las Provincias, la 26-an de decembro 1931. Estis la represo en Estampa —tutlanda revuo— kiu faris el ĝi fenomenon.
Las Provincias revenis al la afero en januaro 1932 por rakonti kio okazis en la vilaĝo: Máñez «troviĝas vere superŝutita de la sennombraj leteroj kaj poŝtkartoj» kiujn li ricevis de nekonatoj — kelkaj por gratuli lin, aliaj por demandi pri lia vivo, aliaj petante gramatikojn por lerni Esperanton. Ankaŭ «la esperantistinoj de Ĉeste, kies portretojn publikigis Estampa, ricevis multegajn poŝtkartojn kaj leterojn», kaj ĉiuj estis «tre okupataj respondante ilin». La ĵurnalo finas per la frazo kiu plej bone mezuras la grupon: la afero «estis la babilaĵo de la lasta semajno en la loĝantaro, ĉar ne estas najbaro kiu ne havu iun familianon en la estraro de la Esperantista Grupo Lumradio, aŭ inter ĝiaj multnombraj anoj».
La 9-an de januaro 1932 la madrida ilustrita revuo Estampa publikigis duflankan raportaĵon pri Ĉeste kun titolo kiu ĉirkaŭiris la landon: «Hispana vilaĝo kies ok mil loĝantoj parolas Esperanton». Ĝin subskribis José Rico de Estasen, kun siaj propraj fotoj, sub la antaŭtitolo «Post dudek kvin jaroj da propagando».
La revuo de la Hispana Esperanto-Asocio eĥis ĝin en sia februara numero de 1932 kaj resumis la efikon: la propagando de Estampa estis «gravega», ĉar pro ĝi Francisco Máñez Sánchez ekricevis amasegon da leteroj kaj poŝtkartoj petantaj informojn pri Esperanto el ĉiuj lokoj de Hispanio.
Vilaĝo kiu instruis al la urbestro, la kuracisto kaj la pastro
La raportaĵo priskribas Máñez kiel homon «de humileco kaj nobleco, espadriloj kaj bluzo», kiu pasigas la tagon en la kampo kaj revenas hejmen, gajninta la tagsalajron, «sur azeneto. Li venas legante». Dum dudek kvin jaroj, ĝi diras, li instruis Esperanton «al la urbestro kaj la kuracisto, al la sakristiano kaj la pastro, al la sekretario de la Urbodomo kaj al la lerneja instruisto».
Máñez rakontas al la ĵurnalisto kiel li komencis: ĉirkaŭ 1906 aŭ 1907 falis en liajn manojn angla gazeto kie estis priskribita la celo de la internacia lingvo; dum vojaĝo al Valencio li aĉetis gramatikon de Esperanto en brokantejo; post tri monatoj li skribis al samideano el Japanio por provi siajn fortojn, kaj la respondo alvenis. Kaj li priskribas sian ruzon por veki la scivolemon de la vilaĝo: igi adresi la korespondaĵon al la ĉefa kazino, kie ĉiuj miris ke homo de lia stato ricevas leterojn el la tuta mondo en lingvo kiun neniu konas.
Estraro el virinoj
La fotoj de la raportaĵo donas nomon kaj vizaĝon al tiuj kiuj gvidis la Esperantistan Centron de Ĉeste tiam — kaj ĉiuj kvar estas virinoj:
- Pura Tamarit, prezidantino.
- Amelia Canos, vicprezidantino.
- Adela Hoyo García, sekretariino — la sama kiu en 1935 aperos en la listoj de novaj membroj de la revuo de la asocio.
- Consuelo Ferrando, kasistino de la Esperantista Grupo.
Kaj kvina ĉestanino: Amparito Remohí, «kiu en la 7-a Hispana Kongreso de Esperanto salutis la kongresanojn per bela parolado».
Esperanto per brajlo
Sekcio de la raportaĵo titoliĝas «La instruado de Esperanto al blinduloj»: Máñez lernis la brajlan metodon kaj per ĝi instruis Esperanton al sinjorino Gratiniana Verduch, blinda, kaj al Gregorio Ortiz, «ankaŭ senvidа». Temas pri la sama «blindulo Gregorio» —gazetvendisto kiu anoncis la ĵurnalojn en Esperanto— kies subitan morton raportos la esperantista gazetaro en junio 1936, kaj pri la sama detalo kiun, okdek jarojn poste, oni plu rakontis en la vilaĝo: «eĉ blindulo el Ĉeste lernis Esperanton per brajlo!».
Dua paĝo: Máñez en Venecio survoje al Romo, la blindulo Gregorio, la knabo Walter
Krismann kaj Amparito Remohí.
La aŭstraj infanoj, Venecio kaj la Medalo
La raportaĵo rakontas ankaŭ «la odiseadon de la aŭstraj infanoj»: la leteron el Graz petantan helpon, la vojaĝon de Máñez al Barcelono por preni ilin kaj lian alvenon al Ĉeste kun dek kvar knaboj, disdonitaj inter bonhavaj familioj —«li, ĉiam homa kaj malavara, rezervas al si la plej malfortan»—. En junio 1922 li akompanis ilin reen al Stirio, kie la akcepto estis «apoteoza»; foto montras lin kun la aŭstraj aŭtoritatoj. La knabo kiu loĝis ĉe li, Walter Krismann, restis dek sep monatojn en lia hejmo.
Alia foto lokas lin sur la placo Sankta Marko de Venecio, «survoje al Romo, kie li estis akceptita en privata aŭdienco de la Papo».
Pri la Medalo de la Laboro, la raportaĵo precizigas ke la decido peti ĝin estis prenita per aklamo en la Esperantista Kongreso de Madrido de 1927, ke ĝi estis aljuĝita la 18-an de julio 1928 kaj ke oni surmetis ĝin dum la inaŭgura kunsido de la 7-a Hispana Kongreso, en la salono de la Ekspozicio de Sevilo.
Tiam Máñez estis krome reprezentanto en Ĉeste de la Tutela Tribunalo de Krimemaj Infanoj, kaj lia laboro disvastigis Esperanton al Pedralba, Gestalgar, Buñol, Macastre, Turís, Carcaixent kaj Chiva.
Fontoj
- José Rico de Estasen, «Un pueblo español cuyos ocho mil vecinos hablan Esperanto», Estampa (Madrido), 1932 — priskribo kaj eltondaĵo en Bitoteko (Biblioteko de la Hispana Esperanto-Federacio). La katalogo donas la daton kiel necertan; la antaŭtitolo «post dudek kvin jaroj da propagando» kaj la recenzo de la asocia revuo en februaro 1932 lokas ĝin komence de tiu jaro.
- Hispana Esperanto-Gazeto, n-ro 11 (februaro 1932), sekcio «Kroniko», p. 14 — ciferecigita ekzemplero.