Pri Francisco Máñez Sánchez ni ĝis nun konis intervjuon el 1964, kun kvin demandoj. Ekzistas pli longa kaj multe pli persona teksto: artikolo kiun li mem verkis en 1958 por la revuo Nia Vivo de la zaragoza societo Frateco, okaze de la oraj jubileoj —tiu de la societo kaj lia propra kiel esperantisto—. Ĝi titoliĝis «Nia ora jubileo» kaj, kiam Máñez mortis, la bulteno de la Federacio reprenis ĝin kaj reproduktis grandan parton por «pli bone prezenti nian karan amikon kaj kunsocietanon».

Ĝi estas la plej kompleta rakonto pri lia vivo kiu konserviĝas, verkita de li mem, kaj ĝi komenciĝas per tri frazoj kiujn neniu el la oficialaj biografietoj rakontis.

La infanaĝo

«En Cheste (Valencio), la jaron 1888-an mi naskiĝis, filo de neriĉaj terkulturistoj. En miaj unuaj jaroj, mia patro kripliĝis kaj mia patrino freneziĝis. Dekjarulo, mi devis jam forlasi la vilaĝan lernejon por ĉiutage labori en la kamparo, helpante tiel mian familion.

La jaron 1908-an mia patro mortis; kaj, pro tiu malfeliĉa kaŭzo, mi nepre devis estri la familion, inklusive mian frenezan patrinon. En la sama jaro, mi komencis lerni Esperanton.»

Indas halti ĉi tie. Ĉio kio venis poste —la vilaĝo kiu parolis Esperanton, la Ordeno de la Laboro, la papa aŭdienco— estis konstruita de dudekjara taglaboristo kiu forlasis la lernejon dekjara kaj kiu vivtenis familion kun ĵus mortinta patro kaj malsana patrino. La teksto mem faras el tio nenian pledon: ĝi diras ĝin kaj daŭrigas.

Kiel li eksciis

«Certe, nenion mi sciis tiam pri Esperanto, eĉ nek pri ĝia ekzisto, sed amiko mia rakontis al mi, ke li legis gazetan raporton pri tiu lingvo, ĝiaj avantaĝoj kaj ebloj. De tiam ekokupis mian koron la Interna Ideo, kaj mi komencis revi pri tutmonda lingvo, pri homara familia rondo kaj amo tuthoma.

Kompreneble, tio estis nur knabaj revoj, sed ili profunde gravuriĝis por ĉiam interne de mia koro.»

Estas ĉi tie eta malakordo kun la intervjuo de 1964, kie li lokas la konversacion kun la amiko «dum la lastaj monatoj de 1907». En 1958 li skribas 1908, la saman jaron de la morto de sia patro. Estas liaj du versioj, kun kvindek jaroj da distanco de la rakontataj faktoj; ni lasas ambaŭ.

La kafejo de la vilaĝo

«En Valencio, mi aĉetis en librejo de amiko mia gramatikon de Esperanto kaj anglan gazeton en la internacia lingvo. Mi renkontis valenciajn esperantistojn, kun kiuj mi plezure interrilatis. Tiam mi ekkorespondis kun fremdaj gesamideanoj kaj, depost tiu tempo, mi jam konsideris min esperantisto.

Decidinte instrui Esperanton en mia vilaĝo Cheste, mi portis miajn internaciajn korespondaĵojn al la ĉefa kafejo de la vilaĝo, por tiamaniere veki la intereson de miaj samvilaĝanoj. Ilia scivolemo baldaŭ kreskis per la vidado de multaj leteroj kaj poŝtkartoj, venintaj el foraj landoj kaj adresitaj al mi, simpla kamparano. Al multaj min demandintaj pri tio, mi tre ĝoje klarigis la aferon kaj ili estis miaj unuaj lernantoj.»

Estas la sama sceno kiun la vilaĝanoj plu rakontis kvindek jarojn poste —«jen, ĉi tiu venas el Germanio, de kuracisto»—, sed ĉi tie ĝin rakontas tiu kiu ĝin aranĝis, kaj videblas ke temis pri intenca strategio.

La milito de la 14-a

«La afero vere sukcesis, la nombro da lernantoj ĉiam pli kaj pli kreskis kaj, rezulte de tio, nova Esperanto-klubo naskiĝis. Sed en la jaro 1914-a eksplodis la tiel nomata eŭropa milito, kiu tiun mian laboron ruinigis. Ne strange, ĉar la milito ĉiam estas terura malamiko de pacaj movadoj, kiel Esperanto.

Finfine, la sopirata paco ekbrilis kaj mi rekomencis la laboron kun novaj lernantoj, tre bonŝance, ĉar aliĝis al la movado novaj pioniroj. Ni ĉiuj kune sukcesis instrui pri Esperanto, pli aŭ malpli bone, preskaŭ la tutan loĝantaron de Cheste.»

La detalo gravas por kompreni la kronologion de la grupo: Máñez ne priskribas kontinuan progreson ekde 1909, sed starton, halton pro la Unua Mondmilito kaj duan starton en la dudekaj jaroj, ĉi-foje jam kun pli da instruantoj.

La aŭstraj infanoj, kaj la Papo

La lasta parto de la artikolo rakontas la gastigadon de la infanoj de Graz, kaj solvas survoje detalon kiun la fontoj lasis pendanta: kial kamparanon el Cheste akceptis la Papo.

«En 1918-a, post la militfino, kelkaj landoj suferis teruran malsaton. En 1920-a mi, kaj supozeble, ĉiuj delegitoj de U.E.A. ricevis de la esperantistoj en Graz (Aŭstrujo) korŝiran cirkuleron, en kiu ili petis urĝan helpon por la aŭstraj infanoj, senkulpaj viktimoj de la milito. La samideanoj de tiu urbo petis, ke ni gastigu en Hispanujo tiujn etajn malfeliĉulojn. Kelkaj el ni tuj respondis, promesante helpon laŭ nia eblo…

Por akompani la lastan ekspedicion de infanoj, revene al ilia patrujo, estis elektitaj: Pastro Casanovas, Jacinto Comella, Karl Bartel kaj mi.

Kiel en ĉiuj gravaj aferoj, ni tiam devis multe labori kaj suferi, ĝis feliĉe ni plenumis nian taskon. Tamen, tre granda estis nia rekompenco, ĉar per tiu entrepreno mi konis multajn tre bonajn geamikojn, kaj ankaŭ ĉar ni la hispanoj akompanintaj, dum nia reveno hejmen, estis akceptataj en privata aŭdienco de Lia Papa Moŝto Pio XI.»

La aŭdienco ĉe Pio XI do ne estis aparta vojaĝo: ĝi okazis revene de la redono de la aŭstraj infanoj al ilia lando, kaj la portreto de Máñez en Venecio kiun publikigis Estampa en 1932 kongruas kun tiu itinero.

Kion li ne rakontas

La artikolo iras de 1888 ĝis la dudekaj jaroj kaj de tie saltas al la fina konsilo. Estas neniu sola linio pri 1936-1943: nek la milito, nek la militista tribunalo de Chiva, nek la mortkondamno, nek la kvar jaroj en San Miguel de los Reyes. Li skribis en 1958, en Hispanio, por revuo kiu pasis tra cenzuro, kaj dek kvin jarojn post sia eliro el la malliberejo. La silento ne estas forgeso: ĝi estas la duono de lia vivo kiun oni ne povis skribi.

Kaj lia konsilo

La artikolo finiĝas per tio kion li volas lasi dirita, kaj ĝi kongruas kun la intervjuo de 1964: ke ĉiu esperantisto «devas fari sian eblon discipline kaj lojale por plej baldaŭ akceli la triumfon de Esperanto».

Fontoj

  • Francisco Máñez Sánchez, «Nia ora jubileo», artikolo verkita en 1958 por Nia Vivo (societo Frateco, Zaragozo) okaze de la oraj jubileoj, parte reproduktita en «Ne plu inter ni», Bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio, 2-a epoko, jaro VII, n-ro 39 (175), septembro-oktobro 1969, p. 8 — ekzemplero en Gazetoteko, teksto eltirita per propra OCR.
  • La resto de tiu numero, kun la nekrologoj kaj la adiaŭo de Enrique Arnau, troviĝas en «Mortas Francisco Máñez, kaj la vilaĝo iras al Zaragozo enterigi lin».