Dimanĉon la 19-an de oktobro 1924, Ĉeste gastigis la kongreson de la Levantena Esperantista Federacio, la organizo fondita en Valencio en 1914 kiu kunigis la esperantistojn de Castellón, Valencio, Alicante, Murcio kaj Albacete.

La kunvoko, kiun la valenciaj ĵurnaloj publikigis la 10-an kaj la 11-an de oktobro, klarigas de kie ĝi venis: la Federacio plenumis «la interkonsentojn de la dua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj, okazinta en Bilbao meze de junio», kaj la rezoluciojn de la XVI Universala Kongreso de Vieno, de komence de aŭgusto. Kaj ĝi klarigas kial Ĉeste: la regiona Komitato konsideris «la malavarajn proponojn de la multnombra esperantista grupo de Ĉeste kaj la ĝentilan inviton ricevitan de la Urbodomo». Aliĝis la grupoj de Liria, Pedralba, Utiel, Requena, Benetúser, Otos, Alcira, Chiva kaj Benimámet.

La kongresanoj alvenis per trajno el Valencio kaj estis oficiale akceptitaj de la urbestro Vicente Navarro. Prezidis la kunvenon Andrés Piñó kaj ĉeestis la prezidanto de la Federacio, Jordana de Pozas; Francisco Máñez, pioniro de Esperanto en la vilaĝo, reprezentis la lokan grupon Lumradio.

La matena laborkunsido dediĉiĝis precipe al reorganizo de la malnovaj esperantistaj grupoj de la regiono kaj al la statuto de la Iberia Konfederacio. Poste la kongresanoj vizitis la ejon de la loka grupo kaj la paroĥan preĝejon, kaj la urbestro invitis ilin al bankedo servita en la salono-kafejo de la teatro de ĉestaninaj esperantistinoj. En la ermitejo de la Virgulino de la Soleco oni faris fotografiajn platojn de la kongreso — bildoj kiujn ni ne trovis. Oni interkonsentis ke la sekva regiona renkontiĝo okazu en Liria.

La vespera solenaĵo

Je la kvara, en la teatro kaj antaŭ multa publiko, okazis la solena vespero. Ĝin malfermis la urbestro Vicente Navarro, «kiu parolis kiel unua civila aŭtoritato de la loko kaj reprezentanto de la Direktorio» —temis pri la diktaturo de Primo de Rivera—, kaj poste la orfeono de la vilaĝo kantis esperantistan himnon akompanate de piano. Unu kroniko precizigas la titolon: la Esperantista Orfeono de Ĉeste prezentis «belegan esperantistan korusan komponaĵon, hungaran, titolitan La Estelo».

Parolis s-ro Sanchis Tamarit por la Levantena Kooperativa Federacio, doktoro Serra por la grupo de Liria, instruisto Mingarro por tiuj de Benetúser, Ventura González nome de la kultivantoj de la scienco, Botella por la Komerca Ĉambro de Valencio, Pérez Requena por la grupo de Benimámet kaj Máñez por tiu de Ĉeste. La provinca deputito Martínez Sabater improvizis kelkajn vortojn, Caplliure parolis nome de la Universala Esperanto-Asocio, s-ro Millás legis foliojn de Natividad Domínguez, direktorino de la Grupo Cervantes de Valencio, kaj fraŭlino Aurora Yanguas prelegis pri esperantista temo.

Sed la momento kiun ĉiuj ĵurnaloj registris estis alia:

«La blinda ĉestanino Gratiniana Verdú, helpante sin per siaj fingroj, legis paroladon treege kortuŝan, reliefigante la bonojn kiujn al la blinduloj donas Esperanto.» — Diario de Valencia, 21-a de oktobro 1924

Ĝi estas la plej malnova dokumentita apero de la najbarino al kiu Máñez instruis Esperanton per brajlo, ok jarojn antaŭ ol la raportaĵo de Estampa rakontis al la cetera Hispanio ke en Ĉeste estis blinduloj kiuj legis Esperanton per la fingroj.

Kiel rakontis ĝin la epoka revuo

La Suno Hispana anoncis la kongreson en septembro 1924 tutpaĝe: «Unua Kongreso de la Levantena Esperantista Federacio en Ĉeste (Valencio), sub la protekto de la Urbestraro», kun senpaga aliĝo kaj loka organiza komitato en la strato María Carbonell, 3. (La numerado dancas laŭ la fonto: la anonco nomas ĝin «unua» —la unua de la reorganizita Federacio—, sed la kroniko de la sekva jaro kaj la oficiala kronologio publikigita de la Federacio en 1988 fiksas ĝin kiel la duan, kun la tria en Llíria en 1925.)

La kroniko de la sekva numero rakontas la tutan tagon. La kongresanoj foriris el la Norda Stacidomo de Valencio je la naŭa matene kaj alvenis je la deka kaj duono:

«Tie, granda amaso da urbanoj, estrata de la urbestraro kaj de la ĝentila urbestro S-ro Vicente Navarro, estis atendanta nian alvenon.»

Ili vizitis la sidejon de la loka grupo —«kies prezidanto estas nia nelacigebla propagandisto s-ro Máñez»—, kie la komitatano s-ro Esteve prezentis al ili «la esperantistan junularon de Ĉeste», kaj la paroĥan preĝejon, «kie eĉ la sakristano estis esperantisto».

«La krioj “Vivu Esperanto! Vivu Ĉeste! Vivu Liria!” sekvis nin de la teatro ĝis la stacidomo… kaj ĝis la lastaj minutoj ni estis akompanataj de la tuta loĝantaro de Ĉeste.»

La revuo profitis por portreti la vilaĝon: «Ĉeste (elparolu Ĝeste) estas vilaĝo de 9.000 loĝantoj, la plej grava el la Chiva-teritorio; ĝi havas belajn kaj larĝajn stratojn kaj du ampleksajn placojn, la ĉefa estas la Vendeja Placo».

Fontoj