Kiam Francisco Máñez Sánchez mortis, en 1969, la bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio dediĉis al li grandan parton de numero. Inter la nekrologo kaj la adiaŭoj ĝi publikigis rakonton titolitan «Kiel tuta vilaĝo esperantiĝis», verkitan kiel oni rakontas tion kio jam estas legendo en la loko kie ĝi okazis.
La revena vojo
«La septembra sunsubiro estis sufiĉe varmiga kiam Francisko, rajdante sur sia obeema azeno, revenis, sur la pado, alirante la ŝoseon al Ĉeste. Lin obsedis sciigo pri nova idiomo, elpensita de pola doktoro, kiu celis solvi la internacian senkomprenecon.
Li apenaŭ respondis, per mangesto, la salutojn de siaj kunvilaĝanoj, kiuj, rajdante sur similaj brutoj, rapidis por engluti la merititan vespermanĝon — al kio helpis la hasto de la solipedoj, altirataj de la dolĉa flaro de la apetitigaj karoboj.»
Alveninte hejmen li lavis sin abunde per plena sitelo da akvo apud la puto kaj rapidis al la instruisto por demandi. Tiu ne povis solvi lian deziron, sed konsilis al li turni sin al alia. Do li iris al la vilaĝa kuracisto.
La ŝerco
«La vilaĝa doktoro pripensis kelkajn sekundojn kaj respondis: “Jes Pako, mi legis, antaŭ nelonge, pri tio, kaj en Valencio vi trovos, certe, metodon por tion lerni”. Kaj, ŝerceme, li aldonis: “Kiam vi ellernos tion, vi fariĝu mia instruisto, kaj vi esperantistigos la tutan vilaĝon, kaj el ĉiuj landoj venos personoj por paroli kun vi kaj ni ĉiuj, kaj Ĉeste fariĝos internacia urbo!”
Kaj tion dirinte li ŝultrofrapis, amikece, Franciskon, kaj ridegis je tiu neesperebla realigo.»
La sekvan tagon
«Sekvintan tagon, Francisko, anstataŭ flegi sian vinberaron, envagoniĝis kaj sin turnis al la librejo konsilita de la kuracisto. Li revenis tuj, per la reira vagonaro, kaj, jam en ĝi, li rifuĝis en kaŝitan angulon por ke neniu ĝenu lin, kaj eklegis la libron. Kia mirindaĵo! Li estis simpla kamparano, sen speciala klereco, sed lia avideco faciligis al li la lernon.
Unu jaron poste, la ŝerco de la kuracisto fariĝis veraĵo. Francisko instruis la kuraciston, la instruiston, la pastron, la blindulon Gregoro —por tio li lernis la metodon Braille, intence— kaj la preskaŭ tutan vilaĝon.
Diversaj societoj grupigis fraŭlojn, fraŭlinojn, diversklasajn vilaĝanojn, kaj ĉiuj rivalis por atingi plej altan lingvan nivelon.»
Kio estas vera
La rakonto estas verkita por kortuŝi, kaj indas legi ĝin kiel tion kio ĝi estas. Sed ĝiaj eroj estas dokumentitaj aparte en aliaj fontoj: ke Máñez estis terkultivisto kaj memlernanto, ke li lernis brajlon ne estante blinda por instrui al Gregorio kaj Gratiniana, ke la grupo organiziĝis en societoj, kaj ke de tie la tuta vilaĝo fariĝis nacia kuriozaĵo.
Kamarado kiu konis lin infanaĝe resumis tion en la sama numero:
«Estas personoj, por kiuj la esperantismo de Ĉeste ŝajnas kvazaŭ mito. Ne! La esperantismo de Ĉeste estis kaj estas realaĵo.»
Fontoj
- «Kiel tuta vilaĝo esperantiĝis», Bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio, 2-a epoko, jaro VII, n-ro 39 (175), septembro-oktobro 1969 — ekzemplero en Gazetoteko, teksto eltirita per propra OCR.